Anarchizm wobec wojny i pokoju

Pierre-Joseph Proudhon twierdzi, że mamy wszelkie powody, „by rozróżniać między pierwotną przyczyną wojny a jej wtórnymi motywami lub przyczynami, przy czym te ostatnie mają charakter czysto polityczny, a te pierwsze wyłącznie ekonomiczny”. Gdyby nie zaburzenie równowagi gospodarczej i pauperyzacja, wojna byłaby niemożliwa. Nie jest ona zatem powodowana naturą ludzką czy wolą bogów, jak chciało wielu jemu współczesnych pisarzy.

Tołstoj nie odmawia ludziom biorącym udział w wojnie pewnej sprawczości. Dużo zależy od tego – pisze – czy jakiś kapral odmówi, czy nie odmówi służby, a jeżeli ich będzie więcej, będą tysiące kaprali i żołnierzy, wojna być może stanie się niemożliwa. W artykule „Nieuchronna rewolucja” Tołstoj napisze jednak, iż nie oznacza to, że jednostki ponoszą winę za wywołanie konfliktu. Ta leży bowiem w organizacji życia społecznego, która opiera się na przemocy.

Pomimo jednak silnego oddziaływania Tołstoja i Proudhona ruch anarchistyczny nigdy, posiłkując się m.in. ich dorobkiem intelektualnym, nie wypracował spójnego stanowiska dotyczącego wojny, a spory w jego łonie często przypominały te, które toczą się dziś w związku z obecnym konfliktem zbrojnym w Ukrainie...