Reforma zaczyna się w gminie Naród decyduje bezpośrednio
Czy można zmienić sposób funkcjonowania państwa tak, aby obywatel miał większy wpływ na sprawy publiczne, a jednocześnie władza była stabilna i zdolna do działania?
Na to pytanie próbuje odpowiedzieć książka Mariana Waszkielewicza Reforma zaczyna się w gminie Naród decyduje bezpośrednio.
Punktem wyjścia jest art. 4 Konstytucji RP, który stanowi, że władza zwierzchnia należy do Narodu, a Naród sprawuje ją przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio. Autor zastanawia się, dlaczego w polskim systemie politycznym ta druga forma sprawowania władzy odgrywa tak niewielką rolę i czy można stworzyć rozwiązania, które pozwolą obywatelom uczestniczyć w podejmowaniu decyzji również pomiędzy wyborami.
Autor proponuje rozpoczęcie reformy od gminy wspólnoty znajdującej się najbliżej obywatela. To właśnie tutaj najłatwiej sprawdzić, czy większy udział mieszkańców w podejmowaniu decyzji może współistnieć ze stabilnym i sprawnym funkcjonowaniem władz.
Proponowany model nie zakłada jednak zastąpienia demokracji przedstawicielskiej demokracją bezpośrednią. Chodzi o połączenie obu form. Obywatele wybierają swoich przedstawicieli, ale jednocześnie otrzymują narzędzia pozwalające im wpływać na najważniejsze decyzje i kontrolować działania władz. Książka omawia między innymi obywatelską inicjatywę, referendum oraz inne formy bezpośredniego udziału mieszkańców w sprawowaniu władzy.
Demokracja bezpośrednia jest jednak tylko jednym z elementów proponowanej reformy. Autor przedstawia również koncepcję zmiany konstrukcji władzy wykonawczej od gminy, przez województwo, aż po szczebel państwowy. Chodzi o takie rozłożenie kompetencji i odpowiedzialności, aby zapewnić władzom stabilność, zwiększyć ich poddanie społecznej kontroli i ograniczyć destrukcyjny charakter rywalizacji politycznej.
Istotną rolę odgrywa tu zasada subsydiarności przekonanie, że decyzje powinny być podejmowane możliwie blisko obywatela, a wyższy szczebel władzy powinien zajmować się tylko tymi sprawami, których niższy szczebel nie jest w stanie skutecznie rozwiązać.
Książka jest więc nie tylko propozycją rozszerzenia demokracji bezpośredniej. Jest próbą odpowiedzi na szersze pytanie: jak zbudować państwo, w którym obywatele mają rzeczywisty wpływ na władzę, a jednocześnie zmniejsza się presja na zdobycie przez jedną partię całej władzy wykonawczej?
Autor nie proponuje gotowego rozwiązania wszystkich problemów polskiego państwa. Przedstawia koncepcję do dyskusji reformę rozpoczynającą się od gminy, ale prowadzącą do zmiany sposobu funkcjonowania państwa jako całości.
Być może bowiem, jeśli chcemy zmienić państwo, nie trzeba zaczynać od Warszawy. Można zacząć od własnej gminy.